در ماههای اخیر، بازار شیر و لبنیات ایران چندین بار با افزایش قیمت روبهرو شده است؛ موضوعی که واکنش تولیدکنندگان، نهادهای دولتی و نمایندگان مجلس را در پی داشته و هرکدام دلایل متفاوتی برای آن مطرح کردهاند.
بررسیهای «اکومتر» نشان میدهد که عوامل متعددی در جهش قیمتها نقش داشتهاند و پیامدهای آن بهطور مستقیم بر مصرف خانوارهای ایرانی اثر گذاشته است.
افزایشهای پیدرپی قیمتها در بازار لبنیات
بر اساس آمار رسمی، قیمت برخی محصولات لبنی از جمله شیر، ماست و پنیر در ماههای گذشته طی بازههای کوتاه چندین بار افزایش یافته است؛ بهطوریکه در برخی موارد فاصله ۱۰ روزه، رشد ۱۰ تا ۳۰ هزار تومانی گزارش شده است.
به عنوان نمونه، یک نوع پنیر تولید 5 آبان 1404 با قیمت 88 هزار و 900 تومان عرضه شده، اما همان محصول با تاریخ 15 آبان 1404 به قیمت 99 هزار و 600 تومان فروخته شده است؛ یعنی تنها طی 10 روز حدود 30 هزار تومان افزایش قیمت. گزارشهای مشابه از بازار لبنیات نشان میدهد برخی کالاها طی دو ماه اخیر سه بار افزایش قیمت را تجربه کردهاند.
دادههای مرکز آمار نشان میدهد که قیمت هر لیتر شیر پاستوریزه از ۳۶ هزار تومان در مهر ۱۴۰۳ به ۵۶ هزار تومان در مهر امسال رسیده که افزایشی ۵۵ درصدی را نشان میدهد. قیمت پنیر نیز ۶۲ درصد و ماست ۶۶ درصد رشد داشته است. نتیجه این روند، کاهش محسوس مصرف لبنیات در میان خانوارها بوده است.
عوامل اصلی گرانی: از نهادههای دامی تا چندنرخی بودن ارز
مهمترین عامل افزایش هزینه تولید شیر، رشد بهای نهادههای دامی مانند ذرت، کنجاله سویا و جو است. دامداران میگویند علیرغم تخصیص ارز ۲۸,۵۰۰ تومانی برای واردات نهاده، توزیع این اقلام منظم نیست و بخشی از آنها وارد بازار آزاد یا مسیرهای غیررسمی میشود؛ موضوعی که هزینه تولید را بالا برده و فشار مستقیم بر قیمت نهایی وارد میکند.
از سوی دیگر، وجود چند نرخ ارز در اقتصاد شکاف بزرگی ایجاد کرده که علاوه بر افزایش هزینهها، انگیزههای رانتجویانه و واسطهگری را تقویت میکند. انتشار اسناد و درخواستهای صنفی برای تعیین نرخ جدید شیر خام نیز نشان میدهد که روند افزایش قیمتها مسیری رسمیتر به خود گرفته است.
بازار لبنیات؛ رقابتی یا شبهانحصاری؟
اگرچه انجمن صنایع لبنی از «رقابتی بودن بازار» سخن میگوید، اما بررسی قیمتها در فروشگاهها و شهرهای مختلف نشان میدهد که این بازار ممکن است بهطور کامل رقابتی نباشد. اختلاف قیمتها، هماهنگیهای غیررسمی و نقش بازیگران بزرگ از عواملی هستند که احتمال وجود ساختار شبهانحصاری را تقویت میکنند.
کاهش قدرت خرید و پیامدهای اجتماعی
لبنیات جزء کالاهای ضروری خانوادهها است و افزایش قیمت آن بهسرعت به کاهش مصرف سرانه منجر میشود. کارشناسان هشدار میدهند که این روند میتواند در میانمدت به کاهش دریافت ریزمغذیها، خصوصاً در کودکان و گروههای آسیبپذیر، منجر شود.
اظهارات جنجالی برخی تشکلهای تولیدی درباره آزادسازی قیمتها نیز نارضایتی عمومی را افزایش داده و اعتماد به نهادهای تنظیمگر را تحت فشار قرار داده است.
به عنوان نمونه ، سخنگوی انجمن صنایع لبنی کشور گفت: اگر توانستند مرغ و تخم مرغ را به قیمت قبل بفروشند، لبنیات را نیز با تورم قریب 40 درصدی به قیمت قبل میفروشد، در قیمت گذاری لبنیات نباید قیمت گذاری صورت گیرد برای اینکه صنعت لبنیات رقابتی است نیاز نداره به متولی خاص ندارد.
چالش ارز ترجیحی و سودبری صادرات
دولت با هدف حمایت از تولید داخل، ارز ترجیحی برای واردات نهادههای دامی تخصیص میدهد. اما گزارشها نشان میدهد بخشی از این نهادهها به جای رسیدن به دامدار، وارد مسیرهای دیگری از جمله صادرات یا بازار آزاد میشود.
در برخی موارد، واردکنندگان نهادههای یارانهای را به محصولات صادراتی تبدیل میکنند؛ اقدامی که منجر به خلق رانت اقتصادی و زیان اجتماعی و بودجهای میشود.
درواقع فزایش قیمت لبنیات درحالی رخ میدهد که نهادههای دامی با ارز ترجیحی ۲۸۵۰۰ تومانی در اختیار دامداران قرار میگیرد و این یعنی دولت عملاً بخشی از هزینه تولید شیر را از طریق یارانه و سوبسید پرداخت میکند.
هدف این سازوکار، کاهش قیمت تمامشده و رساندن محصول نهایی با قیمت قابلتحمل به مصرفکننده داخلی است. اما وقتی صنایع لبنی ادعا میکنند که «بازار رقابتی است» و محصول را باید در سطح جهانی قیمتگذاری کرد، این منطق تنها زمانی قابلقبول است که برای صادرات نیز هزینه تولید را نه با ارز یارانهای، بلکه با نرخ واقعی بازار آزاد — حدود ۱۱۰ هزار تومان — محاسبه کنند.
به بیان دیگر، اگر یک شرکت لبنیات محصولی را صادر میکند، نباید از یارانه داخلی بهره ببرد و همزمان درآمد ارزی چندبرابری کسب کند. راهحل ساده است: برای صادرات، قیمت تمامشده باید با ارز آزاد محاسبه و مابهالتفاوت یارانهای که در نهاده دریافت شده، به دولت بازگردانده شود.
چنین رویکردی هم از رانت جلوگیری میکند، هم از منابع عمومی حفاظت میشود و هم یارانهای که برای مردم است، در مسیر واقعی خود باقی میماند، اما آیا شرکتهای لبنی چنین رویکردی را قبول خواهند کرد و از سود عالی صادراتی خود دست خواهند کشید؟
راهکارهای پیشنهادی برای اصلاح بازار
کارشناسان معتقدند برای مهار قیمتها و جلوگیری از تداوم ناکارآمدیهای موجود، مجموعهای از اقدامات ضروری است:
- شفافسازی کامل زنجیره واردات و توزیع نهادهها
ایجاد سامانه ردیابی «از کشتی تا دامداری» و انتشار عمومی دادهها. - هدفمند کردن حمایتها
ارائه یارانه نقدی یا کوپن لبنیات به دهکهای کمدرآمد برای حفظ مصرف پایه. - کنترل موقت صادرات محصولات حساس
تا زمان اصلاح ساختار تخصیص نهاده و حذف رانت. - یکسانسازی تدریجی نرخ ارز یا اجرای مکانیزم بازپرداخت یارانه
برای جلوگیری از ایجاد شکاف قیمتی و انگیزههای سوداگرانه. - کاهش انحصار در بازار نهاده و حمایت از دامداران کوچک
با تسهیل ورود بازیگران جدید و ارتقای بهرهوری خوراک دام داخلی.افزایش قیمت شیر و لبنیات صرفاً نتیجه یک عامل نیست؛ بلکه حاصل ترکیب پیچیدهای از افزایش هزینههای تولید، آشفتگی در تخصیص نهادههای دامی، چندنرخی بودن ارز، ساختارهای شبهانحصاری و ضعف نظارتی است. تداوم این شرایط، مصرف لبنیات را کاهش داده و آثار اجتماعی و تغذیهای نگرانکنندهای به همراه خواهد داشت.به نظر میرسد بدون اصلاح جدی در سیاستهای ارزی و سازوکارهای نظارتی، فشار تورمی در بازار لبنیات ادامه خواهد داشت.
