در روز ۲۷ آبانماه، مهدی طغیانی عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، در اظهاراتی درباره آثار پایه پولی بر نقدینگی گفت:
«هر ریالی که بانک مرکزی بدون پشتوانه در جامعه تزریق میکند، ۸ ریال تمام میشود؛ یعنی ۸ ریال به نقدینگی اضافه شده و اثرش ضربدر چند میشود.»
این ادعا بار دیگر بحث درباره ضریب فزاینده نقدینگی و سازوکار خلق پول در اقتصاد ایران را داغ کرد. اکومتر در این گزارش، هم دادههای رسمی و هم انتقادات کارشناسان بررسی میشود تا مشخص شود آیا نسبت «۸ برابری» واقعاً معتبر است یا نه.
رشد قابلتوجه نقدینگی در سال جاری
بر اساس تازهترین گزارش بانک مرکزی، حجم نقدینگی کشور در دومین ماه تابستان به ۱۲ هزار و ۱۵ همت رسید؛ حجمی که نسبت به پایان سال گذشته ۱۸.۲ درصد رشد را نشان میدهد.
برخی از متغیرهای مهم پولی گزارششده عبارتاند از:
| میزان (هزار هزار میلیارد ریال) | عنوان |
| 120.1 | نقدینگی |
| 28.7 | پول |
| 91.4 | شبهپول |
| 15.6 | پایه پولی |
| 8.8 | بدهی بانکها به بانک مرکزی |
| 3.9 | بدهی بانکهای خصوصی |
| 0.9 | بدهی بانکهای دولتی |
این ارقام نشان میدهند که بخش عمده نقدینگی در قالب شبهپول نگهداری میشود و همچنین سطح بدهی بانکها به بانک مرکزی همچنان بالا است.
اما پرسش اصلی اینجاست، هر واحد افزایش در پایه پولی، چند واحد نقدینگی ایجاد میکند؟
ضریب فزاینده نقدینگی چیست و چطور محاسبه میشود؟
ضریب فزاینده نقدینگی عددی است که تأثیر هر واحد پایه پولی بر کل نقدینگی را نشان میدهد.
فرمول استاندارد اقتصاد پولی برای محاسبه آن به شکل زیر است:
که در آن:
- m ضریب فزاینده نقدینگی
- c نسبت اسکناس در دست مردم به سپردهها
- rr نسبت سپرده قانونی بانکها نزد بانک مرکزی
- er نسبت ذخایر اضافی بانکها
بر اساس دادههای رسمی:
| نسبت اسكناس و مسكوك در دست اشخاص به کل سپردهها | 0.0178 |
| نسبت سپرده هاي قانوني به كل سپرده ها | 0.1107 |
| نسبت ذخاير اضافي به كل سپرده ها | 0.0034 |
| ضريب فزاينده نقدينگي ( محاسبات بانک مرکزی) | 7.718 |
نتیجه محاسبات بانک مرکزی نشان میدهد که این ضریب برابر با 7.718 است.
این عدد به معنای آن است که بهطور میانگین هر یک ریال پایه پولی، حدود ۷.۷ ریال نقدینگی خلق میکند؛ رقمی که اختلاف اندکی با عدد «۸» مطرحشده دارد.
اما این ضریب آیا واقعاً نشاندهنده اثر واقعی چاپ پول است؟
پاسخ کوتاه است، هم بله و هم خیر، چون مدل رسمی ضریب فزاینده، تنها بخشی از واقعیت اقتصاد ایران را منعکس میکند.
- خلق نقدینگی فقط از مسیر پایه پولی نیست
نظام بانکی ایران نقدینگی را از مسیرهایی خلق میکند که در پایه پولی ثبت نمیشود. از جمله:
- اضافهبرداشت بانکها از منابع بانک مرکزی
- عدم پرداخت کامل سپرده قانونی
- ترازنامهسازی با داراییهای موهوم یا سودهای غیرواقعی
- تبدیل مطالبات معوق به سپرده جدید
این فرآیندها نقدینگی را افزایش میدهند بدون آنکه پایه پولی رشد کرده باشد؛ بنابراین ضریب فزاینده محاسبهشده میتواند گمراهکننده باشد.
- همه اجزای نقدینگی از مدل فزاینده پیروی نمیکنند
فرمول کلاسیک فرض میکند نقدینگی فقط ناشی از سپردههای قابل وامدهی است، اما در ایران نقدینگی شامل مواردی است از جمله:
- سپردههای بلندمدت (شبهپول)
- سپردههای سوددار با پشتوانههای نامشخص
- تسهیلات تمدیدی و مطالبات معوق تبدیلشده به سپرده
این اقلام هیچ ارتباط مستقیمی به پایه پولی ندارند و باعث میشوند نقدینگی سریعتر از پایه پولی رشد کند.
- اثر پایه پولی با تأخیر در نقدینگی دیده میشود
به گفته تحلیلگران، رشد پایه پولی معمولاً چند هفته تا چند ماه بعد در نقدینگی منعکس میشود.
به همین دلیل:
- اگر پایه پولی افزایش یابد اما نقدینگی هنوز واکنش نشان نداده باشد → ضریب فزاینده کم برآورد میشود.
- اگر نقدینگی قبلاً افزایش یافته باشد اما پایه پولی بعداً رشد کند → ضریب بهصورت مصنوعی بالا دیده میشود.
این اختلاف زمانی، تحلیلهای سادهسازیشده را دچار خطا میکند.
- عملیات شبهپولی دولت و بانکها
بخش مهمی از رشد نقدینگی مربوط به فعالیتهای شبهپولی است که در محاسبات رسمی لحاظ نمیشود، مانند:
- دستیابی به سودهای دفتری بدون جریان واقعی پول
- امهال گسترده بدهیها
- تبدیل مطالبات به سپرده
- حقالوکالههای صوری در شبکه بانکی
این عملیات میتوانند حجم نقدینگی را بالا نگه دارند بدون اینکه حتی یک ریال پایه پولی اضافه شده باشد.
چرخه وامدهی؛ دلیل اصلی بزرگتر بودن ضریب از یک
با این حال، اینکه ضریب فزاینده بیشتر از یک است کاملاً طبیعی است.
چرخه وام و سپردهگذاری باعث میشود:
- بانکها سپردهها را دریافت میکنند.
- بخشی از آن را وام میدهند.
- وام در اقتصاد خرج میشود و دوباره به بانکها بازمیگردد.
- بانکها دوباره وام میدهند.
این چرخه بارها تکرار میشود و باعث میشود هر واحد پایه پولی چندین بار در اقتصاد بچرخد.
چه عواملی ضریب فزاینده را تغییر میدهند؟
سیاستهای پولی
- افزایش نرخ ذخیره قانونی → کاهش ضریب فزاینده
- کاهش نرخ ذخیره قانونی → افزایش ضریب فزاینده
رفتار مردم
- کاهش سپردهگذاری → محدود شدن وامدهی → کاهش ضریب
- افزایش سپردهگذاری → گردش بیشتر پول → افزایش ضریب
وضعیت اقتصاد کلان
- رکود → کاهش تقاضای وام → کاهش ضریب
- رونق → افزایش وامدهی → افزایش ضریب
بنابراین ضریب فزاینده عددی ثابت نیست و رفتار آن در هر مقطع زمانی میتواند متفاوت باشد.
باید توجه داشت:
- این نسبت در همه شرایط و برای همیشه ثابت نیست.
- بخش قابلتوجهی از خلق نقدینگی در ایران خارج از مسیر پایه پولی و در نتیجه مدلهای کلاسیک رخ میدهد.
- عملیات بانکی و ترازنامهای میتواند این نسبت را دچار نوسان یا حتی گمراهکننده کند.
با وجود این پیچیدگیها، در ارزیابی امروز اقتصاد ایران، عدد ۸ برای ضریب فزاینده تخمینی معتبر و قابل اتکا به نظر میرسد؛ هرچند تکیه مطلق بر این رقم میتواند به تحلیلهای ناقص و سیاستگذاریهای نادرست منجر شود.
