پتروشیمی ایران، دومین قدرت منطقه با سهم ۲.۵ درصدی از جهان
شرکت ملی صنایع پتروشیمی اعلام کرد ظرفیت تولید این صنعت در سال ۱۴۰۳ به ۹۶.۶ میلیون تن رسیده است. از این میزان، حدود ۷۵.۲ میلیون تن محصول تولید و به بازارهای داخلی و خارجی عرضه شده است.طبق این گزارش، صادرات پتروشیمی در سال گذشته به ۲۹.۲ میلیون تن به ارزش ۱۳ میلیارد دلار رسید. همچنین، فروش داخلی با حجم ۱۳.۱ میلیون تن و ارزشی معادل ۱۱ میلیارد دلار ثبت شد.بر پایه آمار موجود، ایران در صنعت پتروشیمی رتبه دوم منطقه پس از عربستان را در اختیار دارد. سهم ایران از تولید جهانی نیز حدود ۲.۵ درصد برآورد میشود که این کشور را در جایگاه دهم تا دوازدهم جهان قرار میدهد.
چرا درآمد پتروشیمی ایران پایین است؟
اتیلن
اتیلن بهعنوان پرمصرفترین محصول پایه پتروشیمی جهان، ستون اصلی صنایع پاییندستی و پلیمرها محسوب میشود. این ماده که بیشتر از اتان و نفتا تولید میشود، امروز به یکی از مهمترین شاخصهای رقابت میان قدرتهای صنعتی تبدیل شده است.
عربستان مهم ترین رقیب ایران برای صادرات اتیلن
بررسی دادههای جهانی نشان میدهد چین و ایالات متحده در صدر تولیدکنندگان اتیلن ایستادهاند و عربستان سعودی و دیگر کشورهای خاورمیانه جایگاه کلیدی در تجارت این محصول دارند. موضوع مهمی که دررابطهبا اتیلن وجود دارد، تنوع خوراک در تولید آن است و همین تفاوت خوراک، عامل اصلی مزیت رقابتی مناطق مختلف است. به این صورت که دسترسی به اتان ارزان، آمریکا و خاورمیانه را در موضع برتری قرار داده است.
این مونومر برای تولید پلاستیک، فیبر و سایر مواد شیمیایی آلی مصرف میشود که در صنایع بستهبندی، حملونقل و ساختوساز کاربرد دارند. بیشترین مصرف نهایی اتیلن در صنعت بستهبندی است.
در حال حاضر در خاورمیانه مهمترین رقیب تولید اتیلن برای ایران کشور عربستان است. طبق اعلان مدیر برنامهریزی و توسعه شرکت ملی صنایع پتروشیمی در سال 1403 ظرفیت تولید اتیلن عربستان ۱۸ میلیون تن و ایران ۸ میلیون تن است. همچنین آمار تجارت جهانی نشان میدهد کشورهایی چون عربستان، آمریکا، کانادا و کرهجنوبی در صدر صادرکنندگان قرار دارند. در مقابل، کشورهایی مانند هند، چین، آلمان و اسپانیا بیشترین واردات را به ثبت رساندهاند.
ظرفیت متداول واحدهای جهانی تولید اتیلن بین ۰.۷ تا ۱.۵ میلیون تن است و به دلیل حجم بالای تجهیزات موردنیاز و گستردگی زنجیره ارزش، هزینة ورود به این صنعت برای شرکتهای کوچک بسیار بالا است.
جایگاه ایران در تولید اتیلن
طبق آمار مرکز مطالعات زنجیره ارزش، در سال ۲۰۲۴ تولید جهانی اتیلن به ۲۰۰ میلیون تن رسید. ایران با ظرفیت اسمی ۸.۶ میلیون تن و تولید واقعی ۷.۳ میلیون تن در جایگاه دوم خاورمیانه پس از عربستان ایستاد. بخش عمده خوراک این محصول از اتان میادین پارس جنوبی تأمین میشود.
مقایسه ایران و آلمان
درحالیکه ایران منابع عظیم انرژی را در اختیار دارد؛ اما در خامفروشی متوقف مانده و آلمان بدون منابع طبیعی گسترده توانسته است باتکیهبر دانش فنی و مدیریت فناورانه، به یکی از قدرتهای بزرگ صنعت شیمیایی جهان بدل شود. سهم ناچیز ایران در حوزههایی مثل داروییها و شیمیاییهای ریز و تخصصی ضعف کشور در توسعة صنایع میان دستی و پاییندستی با فناوری پیشرفته را نشان میدهد؛ درحالیکه آلمان بخش عمدة درآمد خود را از همین حوزهها به دست میآورد. این تفاوت، شکاف فناورانه و زنجیرة ارزش بین دو کشور را بهخوبی آشکار میکند.
فروش مواد خام یا نیمهخام به فناوری سطح پایین، لجستیک سادهتر و بازاریابی ابتدایی نیاز دارد؛ اما ارزش افزوده کمی نیز دارد؛ اما با مدیریت صحیح منابع، میتوان به ارزش افزوده چندبرابری دستیافت.
در آلمان حدود ۶۰ پارک شیمیایی، این کشور را یکی از کشورهای مطرح در این حوزه تبدیل کرده تا با واردات اتیلن، محصولاتی باارزش افزوده بالا مثل مواد دارویی، مواد شیمیایی و… تولید شود. در ادامه آماری از وضعیت اتیلن در آلمان می پردازیم:
- واردات اتیلن آلمان در سال ۲۰۲۳ حدود ۵۶۲ هزار تن به ارزش ۵۸۲ میلیون دلار بوده است.
- ارزش بازار اتیلن آلمان در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۲.۹ میلیارد دلار و سهم این کشور در بازار ۲۰۲۴ اتحادیه اروپا حدود ۲.۵ میلیارد دلار بوده است.
راهکارهای خروج از تله خامفروشی
آلمان باوجود واردکننده بودن، زنجیره ارزش را کامل کرده و درآمد خود را از تولید مواد شیمیایی
تخصصی، داروییها و پلیمرهای پیشرفته تأمین میکند؛ درحالیکه سهم ایران در این حوزهها بسیار ناچیز است. برای رهایی از تله خامفروشی و بهرهبرداری حداکثری از مزیتهای موجود، میتوان با تکمیل زنجیره ارزش (پلیاتیلن، اتیلن اکسید و…) سهم بیشتری از بازارهای پرارزش مثل آلمان بدست آورد. همزمان ایجاد تقاضای داخلی، افزایش ظرفیت یا ارتقای کیفیت صنایع پاییندستی، تشویق سرمایهگذاری خصوصی و خارجی و اصلاح مشوقها و قیمتگذاری خوراک با کنترل ریسک، شناسایی و اولویتبندی محصولات ارزشافزوده بالا، پروژههای خوشهای و پشتیبانی لجستیک می تواند راهکار برون رفت از تله خام فروشی و هدر رفت منابع و همچنین ارز آوری بیشتر برای کشور باشد.
