از ارز ترجیحی تا تغییر رویکرد حمایتی
در ایران، ارز ترجیحی برای واردات برخی کالاهای اساسی با این منطق تخصیص داده شد که کاهش هزینه نهادهها به کاهش قیمت مصرفکننده منجر شود. با گذشت زمان، اما مشخص شد که فاصله قیمت رسمی و بازار، ضعف نظارت و تعدد واسطهها موجب شده بخش مهمی از منافع این یارانه به مصرفکننده نهایی منتقل نشود. در نتیجه، دولت بهتدریج پرداخت مستقیم یارانه به خانوار را بهعنوان جایگزین این سیاست مطرح کرد.
یارانه پنهان در زنجیره یا حمایت مستقیم از خانوار
یارانه ارزی و قیمتی در ابتدای زنجیره، معمولاً با نشت منابع، ضعف هدفگیری و ایجاد رانت همراه است. در چنین شرایطی، حلقههای میانی بیش از مصرفکننده نهایی منتفع میشوند. تجربه کشورها نشان میدهد اصلاح این وضعیت عمدتاً با تغییر «محل پرداخت یارانه» انجام شده است؛ بهگونهای که حمایت بهجای نهاده و قیمت، بهصورت نقدی یا اعتباری و هدفمند به خانوار پرداخت میشود. این روش شفافتر است، امکان پایش و هدفگیری دقیقتری دارد و ریسک فساد را کاهش میدهد.
طرح کالابرگ در ایران
بر اساس اعلام دولت، با حذف ارز ترجیحی، طرح کالابرگ در مرحله نخست بهصورت چهار نوبت یکجا اجرا میشود و سپس به شکل ماهانه ادامه مییابد. به ازای هر نفر، در هر نوبت یک میلیون تومان اعتبار کالابرگ تخصیص یافته و در ابتدای اجرا مجموعاً چهار میلیون تومان به کارت بانکی سرپرست خانوار واریز میشود. زمان شروع خرید نیز از ۲۰ دی اعلام شده است.
اهداف اعلامی دولت
دولت برای این طرح اهدافی از جمله کاهش نااطمینانی در بازار کالاهای اساسی، ایجاد ثبات دورهای قیمتها، جلوگیری از شکاف رانت میان نرخ ارز ترجیحی و بازار آزاد و انتقال کامل منافع یارانهای به مصرفکننده نهایی را مطرح کرده است. این در حالی است که طبق اعلام رسمی، سالانه حدود ۱۰ میلیارد دلار برای واردات کالاهای اساسی پرداخت میشود، اما مشکلات تولید و قیمت همچنان پابرجاست.
تجربههای بینالمللی
اندونزی؛ گذار تدریجی از یارانه انرژی
اندونزی سالها یارانههای گسترده انرژی داشت که با افزایش قیمتهای جهانی، بار سنگینی بر بودجه تحمیل میکرد و بخشی از آن به دهکهای پردرآمد میرسید. این کشور اصلاح را بهصورت مرحلهای پیش برد و همزمان با تعدیل قیمتها، پرداختهای جبرانی نقدی را برای کاهش فشار معیشتی بهکار گرفت.
هند؛ پرداخت مستقیم بهجای یارانه قیمتی
در هند، یارانههای قیمتی در برخی بخشها موجب نشت منابع و کاهش شفافیت شده بود. سیاستگذار بهتدریج به سمت پرداخت مستقیم منفعت یارانه به مصرفکننده حرکت کرد تا حمایت قابل رهگیریتر شود و سهم حلقههای میانی کاهش یابد.
مصر؛ اصلاح یارانه نان
مصر که سالها بر یارانه نان و کارت جیره تکیه داشت، با افزایش هزینهها و نشت یارانه مواجه شد. این کشور با استفاده از کارت هوشمند و سهمیهبندی هدفمندتر، و توسعه برنامههای حمایت نقدی، تلاش کرد کارایی نظام حمایتی را افزایش دهد.
نیجریه؛ تجربهای پرنوسان
یارانه سوخت در نیجریه به فشار بودجهای، رانت و قاچاق انجامید. اصلاحات با هدف حذف یا کاهش یارانه قیمتی و جایگزینی حمایتهای هدفمند مطرح شد، اما بهدلیل نوسانات اقتصادی و ضعف اجرا، این تجربه بیشتر نمونهای از «گذار ناتمام» بهشمار میآید.
تفاوت الگوی حمایت در کشورهای پیشرفته و در حال توسعه
در کشورهای در حال توسعه، حمایت معیشتی غالباً از مسیر یارانههای قیمتی و پنهان انجام میشود؛ رویکردی که با نشت و رانت همراه است. در مقابل، کشورهای پیشرفته بیشتر از ابزارهای مستقیم و بودجهای مانند پرداخت نقدی هدفمند، معافیتهای مالیاتی و بیمههای اجتماعی استفاده میکنند. تفاوت اصلی، نه در اصل حمایت، بلکه در محل و سازوکار آن است.
جمعبندی
تجربه کشورها نشان میدهد انتقال یارانه از ابتدای زنجیره به انتهای آن، با هدف کاهش نشت، افزایش شفافیت و هدفمندشدن حمایتها دنبال میشود. در ایران نیز، مطابق اعلام دولت، مسیر بودجه ۱۴۰۴ بر انتقال یارانه کالاهای اساسی به خانوارها از طریق کالابرگ استوار شده است؛ رویکردی که موفقیت آن به دقت هدفگیری، ثبات اجرا و کارآمدی نظام حمایتی وابسته خواهد بود.
