کریدور زنگزور در نگاه نخست، یک طرح زیرساختی برای اتصال زمینی میان جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان به نظر میرسد؛ اما در واقع، این کریدور بخشی از یک رقابت ژئواکونومیک و ژئوپلیتیکی پیچیده در قفقاز جنوبی است. ایران که تاکنون یکی از مسیرهای اصلی ترانزیت منطقه بوده، با تهدیدی اقتصادی روبهروست که میتواند جایگاه آن را در زنجیرههای تجاری آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا تحتتأثیر قرار دهد.
موقعیت زنگزور در اقتصاد منطقهای
منطقه زنگزور باریکهای در جنوب ارمنستان است که در صورت راهاندازی کریدور، امکان اتصال مستقیم زمینی میان جمهوری آذربایجان و نخجوان را فراهم میکند. این اتصال، به آذربایجان اجازه میدهد بدون عبور از خاک ایران، به ترکیه و سپس به اروپا دست یابد. از منظر اقتصادی، این کریدور مکمل راهبرد ترکیه در ایجاد مسیرهای جایگزین برای تجارت آسیای میانه با غرب است و با طرح «کریدور میانی» که بخشی از پروژه جاده ابریشم جدید چین است، همراستا میشود.
منافع اقتصادی جمهوری آذربایجان
راهاندازی این کریدور برتریهای اقتصادی و استراتژیکی قابلتوجهی از جمله موارد ذیل برای جمهوری آذربایجان ایجاد میکند.
- دستیابی به مسیر زمینی مستقیم به ترکیه و بازارهای اروپایی
- کاهش هزینههای ترانزیت از طریق حذف واسطههایی مانند ایران
- جذب سرمایهگذاری در حوزه لجستیک و حملونقل منطقهای
- تبدیلشدن به هاب ترانزیت در قفقاز و نقشآفرینی فعالتر در مسیرهای شرق به غرب
نفع اقتصادی ترکیه
- تقویت موقعیت ترکیه بهعنوان پل میان آسیا و اروپا
- تسهیل صادرات کالا و انرژی به کشورهای آسیای میانه
- ارتقای نفوذ اقتصادی ترکیه در قفقاز جنوبی
- افزایش همگرایی اقتصادی با جمهوری آذربایجان بر پایه ایدئولوژی پانترکیسم اقتصادی
پیامدهای اقتصادی برای ایران
الف) تهدیدها:
- کاهش نقش ژئواکونومیک ایران در اتصال چین و آسیای مرکزی به اروپا
- ازدسترفتن درآمدهای ترانزیتی و گمرکی ناشی از عبور کالا از خاک ایران
- تضعیف نقش مناطق شمال غربی ایران در شبکههای حملونقل منطقهای
- افت جذابیت ایران برای سرمایهگذاری در حوزه زیرساختهای حملونقل
ب) فرصتها:
- مذاکره برای اتصال مکمل از مسیر خاک ایران بهعنوان جایگزین یا مسیر موازی
- تقویت کریدور شمال – جنوب (INSTC) با سرمایهگذاری و تسهیل لجستیک
- همکاری با ارمنستان و روسیه برای ایجاد ائتلاف اقتصادی و اتصال جایگزین
تحلیل مقایسهای کریدورها
کریدور زنگزور بخشی از مسیر میانی ترکیه–قفقاز–آسیای مرکزی است، درحالیکه ایران محور مسیر شمال–جنوب (INSTC) است. رقابت این دو مسیر، تعیینکننده موقعیت آینده ایران در اقتصاد حملونقل اوراسیا است. راهاندازی کریدور زنگزور ممکن است از نظر زمان و هزینه برای برخی شرکتها جذابتر باشد، اما ایران با مزیتهای جغرافیایی و ظرفیتهای بندری (بندرعباس، چابهار، انزلی) همچنان توان رقابت دارد؛ اما این رقابت بهشرط اصلاح زیرساختها و دیپلماسی اقتصادی قوی امکانپذیر است.
سناریوهای پیشرو برای ایران
نتیجهگیری
پروژه کریدور زنگزور فراتر از یک اتصال فیزیکی ساده است و از منظر اقتصادی، تهدیدی بالقوه برای جایگاه ایران در تجارت منطقهای محسوب میشود. حفظ نقش ایران در شبکههای ترانزیتی نیازمند بازنگری در سیاستهای اقتصادی، افزایش سرمایهگذاری در زیرساختها و دیپلماسی فعال منطقهای است. مشارکت هدفمند در طرحهای جایگزین و ارتقای کارآمدی مسیرهای موجود، کلید حفظ منافع ملی در این رقابت ژئواکونومیک خواهد بود.
