به گزارش اکومتر، ایران یکی از کشورهای با تنش آبی بسیار بالا است؛ براساس گزارشها بیش از ۸۳ درصد از ظرفیت آبهای تجدیدپذیر آن به مصرف میرسد، در حالی که سقف مجاز جهانی حدود ۴۰ درصد است.
کاهش بارشها و مدیریت ناکارآمد منابع، کشور را در آستانه بحران جدی آب قرار داده است.
به گزارش وزارت نیرو، حدود ۳۲ درصد از آبی که وارد شبکههای آبرسانی شهری و روستایی میشود «بدون درآمد» است؛ یعنی پیش از رسیدن به مصرفکننده یا به دلیل نشت شبکه هدر میرود یا در مصارف غیرقانونی استفاده میشود.
باز این میزان، حدود ۱۵ درصد هدررفت فیزیکی (نشتی شبکه) و ۱۵.۵ درصد نیز هدررفت ظاهری (مصارف غیرمجاز، خطای کنتور و امثال آن) است. بهعبارتدیگر، در شبکه توزیع ایران به طور متوسط از هر ۱۰۰ لیتر آب تحویلی حدود ۲۵ تا ۳۰ لیتر آن از دست میرود، البته در خردادماه وزارت نیرو، آب درآمد را 28 درصد از کل آب وارد شبکه گزارش کرده است.
سرقت آب و مصرف غیرمجاز
بخش دیگری از «آب بدون درآمد» ناشی از برداشت غیرمجاز یا آبدزدی است. سهم برداشتهای غیرقانونی در کاهش منابع آب زیرزمینی بسیار نگرانکننده است.
آمار رسمی حاکی است ایران حدود یک میلیون حلقه چاه فعال دارد که نیمی از آن (حدود ۵۰۰ هزار حلقه) غیرمجاز بوده و هر سال حدود ۲۵ میلیارد مترمکعب آب از طریق این چاهها از سفرههای زیرزمینی خارج میشود. همچنین مطابق با آخرین سالنامه وزارت نیرو، تعداد چاههای غیرمجاز پر شده در سال 1402 نسبت به سال 1401 حدود 40 درصد افزایش داشته است.
این رقم معادل ذخیره حدود دو سد بزرگ کشور است. برداشت بیرویه از چاهها باعث افت شدید سفرههای زیرزمینی و فرونشست دشتها شده است؛ بهگونهای که ایران پس از چین در صدر کشورهای با بیشترین فرونشست زمین قرار دارد.
مصرف آب در بخش کشاورزی
بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب در ایران است. طبق آمارها حدود ۹۰–۹۴ درصد از آب در دسترس کشور، صرف کشاورزی میشود. درحالیکه این بخش تنها حدود 8.3 درصد از تولید ناخالص داخلی در سال 1402 را به خود اختصاص داده است.
روشهای سنتی آبیاری (نظیر غرقابی) در ایران کارایی پایین دارند؛ به طور معمول بهرهوری آبیاری در شبکههای رایج کشور فقط بین ۳۰ تا ۳۵ درصد برآورد میشود. به بیان دیگر بخش زیادی از آب آبیاری بهصورت تبخیر یا نفوذ عمیق هدر میرود.
علاوه بر این، ساختار ناقص سیستمهای انتقال آب کشاورزی باعث اتلاف بیشتر میشود؛ بهعنوانمثال از حدود 27 میلیارد مترمکعب آب ذخیرهشده در سدها تنها ۱۷ میلیارد مترمکعب به بخش کشاورزی تخصیص مییابد و شبکههای آبیاری بسیاری کامل نشدهاند. نتیجه این وضعیت آن است که بخش کشاورزی علاوه بر در اختیار داشتن بیشترین سهم از آب کشور، در بازدهی نیز جزو پایینترینهاست.
تغییر الگوی کشت و مصرف بالاتر
درگذشته در برخی مناطق خشک کشور، محصولات کمآببر کشت میشد، اما در سالهای اخیر به کشت محصولات پرآببر گرایش بیشتری پیدا شده است.
تغییر الگوی کشت بدون درنظرگرفتن اقلیم و منابع آبی، مصرف آب را بهشدت افزایش میدهد. این موضوع در کنار توسعه ناپایدار کشاورزی (مثل حفر بیرویه چاهها و نبود سیستمهای نوین آبیاری) باعث شده حتی در سالهای بارندگی نیز بخش کشاورزی با کمبود آب دستبهگریبان باشد.
بهعنوان نمونه درگذشته، بخش زیادی از کشاورزی در حوزه دریاچه ارومیه بهصورت بارانی یا با آبیاری محدود انجام میشد. محصولات اصلی شامل گندم و جو بود که نسبتاً مصرف آب پایینی داشتند.
اما طی چند دهه گذشته، با ساخت بیش از ۵۰ سد و حفر چاههای عمیق، بسیاری از اراضی قبلاً بارانی به مزارع آبیاری شده تبدیل شدهاند و محصولات آببر مانند چغندرقند، یونجه (علف)، سیب و گوجهفرنگی جایگزین شده است.
مقایسه بهرهوری آب در کشاورزی ایران با دیگر کشورها
براساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، شاخص بهرهوری آب کشاورزی ایران تنها ۵ دلار بهازای هر مترمکعب آب است، درحالیکه این شاخص در کشورهای توسعهیافته (مانند آمریکا و اعضای OECD) به ۵۶ دلار و در کشورهای با درآمد متوسط ۱۱ دلار میرسد، این یعنی بهرهوری ایران ۱۱ برابر کمتر از کشورهای پیشرفته است.
موضوعی که سخنگوی صنعت آب کشور نیز به آن اشاره داشته است، درواقع مطابق با اظهارات عیسی بزرگزاده، متوسط بهرهوری اقتصادی آب در دنیا حدود ۲۲ دلار بهازای هر مترمکعب است، درحالیکه این رقم در کشورمان حدود ۵ دلار است.
همچنین مطابق اعلام معاون وقت وزیر جهاد کشاورزی در سال 1401، بهازای هر مترمکعب آب در ایران تنها ۹۰۰ گرم محصول تولید میشود، در حالی که استاندارد جهانی ۲.۵ کیلوگرم است، این یعنی یکسوم استاندارد.
ژاپن (با سیاستهای نوین کشاورزی دقیق) ۳ برابر بیشتر از ایران بازدهی دارند.
هدررفت عجیب آب در کشاورزی
در ایران ۶۰-۷۰ درصد آب مصرفی بخش کشاورزی به دلیل روشهای سنتی آبیاری (غرقابی)، نشت شبکه و مدیریت ناکارآمد هدر میرود. بر اساس دادههای سازمان حفظ نباتات در سال ۱۴۰۱، راندمان آبیاری ایران ۴۰ بود، یعنی از هر ۱۰۰ لیتر آب تنها ۴۰ لیتر به محصول میرسد. این رقم در مقایسه با کشورهای پیشرو بسیار ناامیدکننده است:
- ژاپن با سیستمهای هوشمند آبیاری، هدررفت را به ۳-۵کاهش داده است.
- آلمان با هدررفت ۷ درصد راندمان ۸۵-۹۳ درصدی دارد.
- حتی کشورهای منطقه مانند مصر و سوریه با راندمان ۵۰-۵۵، عملکرد بهتری نسبت به ایران دارند.
چاههای آب و افت منابع زیرزمینی
ایران در چند دهه گذشته شاهد حفر بیرویه چاههای عمیق برای تأمین آب بوده است. به گفته وزارت نیرو، برداشت سالانه از چاههای مجاز و غیرمجاز در حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب است که از این مقدار حدود نیمی (۲۵ میلیارد مترمکعب) از چاههای غیرمجاز صورت میگیرد.
چاههای غیرقانونی به دلیل عدم نظارت بر مجوزها و عمیقتر بودن آنها، عامل اصلی افت سطح آبهای زیرزمینیاند. کاهش بیرویه سطح آبهای زیرزمینی به فرونشست زمین، خشکشدن قنوات و ازبینرفتن اکوسیستمهای وابسته منجر شده است.
در کنار مزارع کشاورزی، برخی شهرداریها نیز برای تأمین موردنیاز برای آبیاری فضای سبز، اقدام به حفر چاههای جدید کردهاند که این امر فشار بر منابع آب زیرزمینی را بیشتر کرده است.
مصرف بالای آب خانگی
مصرف سرانه آب شرب در ایران نسبت به میانگین جهانی بالاتر است. بر اساس آخرین گزارش آماری وزارت نیرو در خرداد 1404، متوسط سرانه مصرف آب در ایران حدود 192 لیتر در روز به ازای هر نفر است، در حالی که متوسط جهانی حدود ۱۳۵–۱۴۰ لیتر است. در شهرهای بزرگ این رقم بالاتر است؛ مثلاً در تهران در فصول گرم به حدود ۲۵۰–۳۲۵ لیتر در روز به ازای هر نفر میرسد که بیش از ۷۰ درصد بالاتر از میانگین جهانی است.
بخشی از این مصرف بالا به شیوه زندگی مرتبط است؛ از جمله انجام طهارت پیش از هر نماز در میان مسلمانان که آب بیشتری مصرف میکند. اما بااینحال رشد جمعیت و افزایش استاندارد زندگی (بیشترشدن حمامها، ماشین لباسشویی و غیره) نقش اساسیتری در افزایش مصرف آب خانگی دارد.
کولرهای آبی و مصرف آب
کولرهای آبی که در بسیاری از مناطق ایران نظیر تهران رایجاند، بهتنهایی حجم زیادی از آب شرب را مصرف میکنند.
پژوهشها نشان میدهد حدود ۲۰ میلیون دستگاه کولر آبی در ایران وجود دارد که آب مصرفی هرکدام در تابستان بین ۳۰ تا ۴۵ لیتر در ساعت است.
به همین دلیل کارشناسان بر اصلاح فناوری کولرها تأکید دارند: جایگزینی کولرهای قدیمی با مدلهای بهرهورتر میتواند میلیونها دلار صرفهجویی آب و انرژی به همراه داشته باشد.
جداسازی شبکه آب شرب و غیرشرب
یکی از پیشنهادهای مدیریت مصرف آب در ایران جداسازی شبکه توزیع آب «شرب» (آشامیدنی) و «غیرشرب» (فضای سبز، سیفون و غیره) است. تا کنون این طرح به طور کامل اجرا نشده و در بیشتر مناطق کشور تمام مصارف یکسان از آب شرب تأمین میشود.
درواقع مطابق با پژوهشهای صورتگرفته، بیش از 80 درصد از آب شرب به صورت فاضلاب تبدیل میشود، در صورت برنامه ریزی، برای تفکیک آب شرب از غیر آشامیدنی و همچنین بازچرخانی و تصویه مجدد آب فاضلاب، بخش بزرگی از مشکلات این حوزه مرتفع میشود.
مسئولان وزارت نیرو معتقدند این اقدام میتواند بهرهوری مصرف آب را تا حد زیادی افزایش دهد، اما اجرای سراسری آن نیازمند سرمایهگذاری کلان و مدیریت دقیق است.
انتهای پیام/
