بحران آب ایران؛ حکمرانی ناکارآمد یا کمبود منابع؟

طبق آمارهای بین‌المللی (FAO، WDI، CIA Factbook):

• ایران حدود ۹۰ تا ۱۰۵ میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر در سال دارد.

• تنها ۳۰ تا ۴۰ میلیارد مترمکعب از این مقدار عملاً قابل برنامه‌ریزی پایدار است.

• برداشت فعلی کشور از منابع، بیش از ۸۰ میلیارد مترمکعب است؛ یعنی بالاتر از حد مجاز بهره‌برداری.

به گفته محمد فاضلی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه:

«کره‌جنوبی ۶۶ میلیارد مترمکعب و آلمان ۱۸۳ میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر دارد، در حالی‌که ایران ۱۰۳ میلیارد مترمکعب و عربستان تنها یک میلیارد مترمکعب دارد. بنابراین آب تجدیدپذیر ایران ۱۰۰ برابر عربستان است.»

با وجود این اختلاف فاحش، ایران با بحران شدیدتر از عربستان مواجه است — نشان‌دهنده‌ی آن‌که مسأله اصلی، مدیریت و حکمرانی است، نه فقط میزان منابع.

 آلمان: وفور منابع و انضباط مصرف

طبق گزارش Umweltbundesamt، منابع آب تجدیدپذیر آلمان سالانه بین ۱۵۴ تا ۱۷۶ میلیارد مترمکعب برآورد می‌شود.
با وجود منابع فراوان، آلمان تنها کمتر از ۲۰٪ منابع خود را برداشت می‌کند.
اصول مدیریت آب در آلمان شامل:

• سهم کشاورزی کمتر از ۲٪ کل مصرف،

• قیمت‌گذاری واقعی و کنترل دقیق برداشت آب زیرزمینی،

• شبکه تصفیه و بازچرخانی گسترده،

• سیاست سخت‌گیرانه در مصرف صنعتی و شهری.

 کره‌جنوبی: منابع محدود، مدیریت انعطاف‌پذیر

منابع تجدیدپذیر کره‌جنوبی حدود ۶۹ تا ۷۶ میلیارد مترمکعب در سال است، اما این کشور بحران ندارد.
دلایل آن:

• عدم وابستگی به کشاورزی پرمصرف،

• بازچرخانی گسترده آب در صنعت،

• مدیریت علمی حوضه‌های آبریز،

• سرمایه‌گذاری در شبکه‌های انتقال هوشمند و سدهای تنظیمی.

تجربه کره نشان می‌دهد که «میزان آب» تعیین‌کننده نیست؛ نحوه حکمرانی آب تعیین‌کننده است.

 عربستان: کم‌آب، اما ثروتمند و مجهز

طبق گزارش‌های FAO/AQUASTAT، عربستان تنها ۲.۴ میلیارد مترمکعب منابع تجدیدپذیر داخلی دارد.

• بخش زیادی از آب مصرفی از آب‌شیرین‌کن‌ها و آب‌های فسیلی زیرزمینی تأمین می‌شود.

• این کشور با سرمایه‌گذاری در فناوری‌های گران‌قیمت و کاهش وابستگی به کشاورزی، بحران خود را کنترل کرده است.

ایران: منابع متوسط، مصرف بی‌رویه

وضعیت کنونی ایران بر اساس داده‌های رسمی:

• سرانه منابع آب تجدیدپذیر از ۵۸۶۱ مترمکعب در ۱۹۶۱ به ۱۴۰۰ مترمکعب در ۲۰۱۹ رسیده است.

• بیش از ۷۰٪ منابع کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود.

• بهره‌وری آب کشاورزی: حدود ۰.۸ کیلوگرم محصول به ازای هر مترمکعب آب.

• کسری تجمعی آبخوان‌ها بیش از ۱۴۰ میلیارد مترمکعب برآورد می‌شود.

• برداشت از آبخوان‌ها بالاتر از ظرفیت طبیعی تجدید است.

• قیمت آب واقعی‌سازی نشده و ساختار تصمیم‌گیری پراکنده و سیاسی است.

 پیامدهای اقتصادی و زیست‌محیطی

• بهره‌وری اقتصادی آب در ایران: حدود ۴ دلار به ازای هر مترمکعب.

• در کشورهای توسعه‌یافته: ۵۶ دلار به ازای هر مترمکعب.

• مصرف آب زیرزمینی برای شرب و صنعت در ایران، تقریباً دو برابر میانگین جهانی است.

• نتیجه: فرونشست زمین، خشک‌شدن تالاب‌ها، شوری آب، آلودگی منابع زیرزمینی و نارضایتی اجتماعی.

 راهکارهای علمی و اجرایی

1. افزایش راندمان آبیاری و استفاده از فناوری‌های کم‌آب‌بر

2. اصلاح الگوی کشت و واقعی‌سازی تدریجی قیمت آب

3. حفاظت از آبخوان‌ها و حقابه‌های محیط‌زیستی

4. توسعه تجارت آب مجازی (واردات محصولات پرآب‌بر)

5. اجرای سیاست‌های قیمت‌گذاری پلکانی

6. مدیریت حوضه‌محور و غیرفرماندهی سیاسی

 جمع‌بندی اکومتر

مقایسه ایران با کشورهایی چون آلمان، کره‌جنوبی و عربستان نشان می‌دهد که بحران آب در ایران ناشی از کمبود منابع نیست، بلکه حاصل حکمرانی ناکارآمد، مصرف نامتوازن و بهره‌وری پایین است.
تجربه جهانی ثابت کرده است که با مدیریت علمی، سرمایه‌گذاری هدفمند و هماهنگی بین‌بخشی می‌توان حتی در کشورهای کم‌آب نیز امنیت آبی پایدار ایجاد کرد.